از ورای اشک

تغذیه باشیر مادر، 19% مرگومبر کودکان را کاهش میدهد

م. ع. بشارت

بیست سال پیش (1990) اعلامیهی اینوچیتی مبنای قانونی تغذیه با شیر مادر را بهعنوان یک مکلفیت قانونی قابل احترام برای دولتها اعلان نموده و در حمایت از تغذیه نوزادان با شیر مادر، بهمیان آمد.

«در اوايل دهه 80 يونيسف تغذيه با شير مادر را بخشي از «استراتژي رشد و بقاي کودک» (Gobi) معرفي ميکند.به دليل اهميت موضوع در سال 1990 سياستگذاران 31 کشور، نمايندگان 10 آژانس سازمان ملل و ساير شرکت کنندگان در گردهمايي مشترک يونيسف و سازمان بهداشت [صحت] جهاني (  WHO)، اعلاميه اينوچيتي را براي حفظ، حمايت و ترويج تغذيه با شير مادر تصويب مي کنند. در سال 1991 براي اطمينان يافتن از اينکه تغذيه با شير مادر در سراسر جهان مفهوم يکساني داشته باشد، يک کميسيون جهاني، از متخصصان برجستهی بين المللي، در دسامبر 1991 بهمنظور تدوين رهنمودهاي اجرايي بيمارستانهاي [شفاخانههای] دوستدار کودک و معيارهاي اعطاي لوح دوستدار کودک، تشکيل ميشود و از سال 1992 «اتحاديه جهاني ترويج شيرمادر»(WABA)  اول ماه آگوست هر سال را روز جهاني شير مادر و هفتهی اول اين ماه را بهعنوان هفتهی جهاني شيرمادر اعلام ميکند تا ارزشهاي تغذيه با شير مادر به جهانيان شناسانده شود و تمام مردم دنيا در ارج نهادن آن همگام شوند[1].»

در حال حاضر اکسر کشورهای جهان سند قانونیای را بهعنوان قانون، مقرره و اصول تغذیه باشیر مادر، در سیستم عدلی و قضاییشان تهیه نموده و عملا شکل نافذ شدهی آن را دارند.

در کشور ما نیز علاوه بر مکلفیتهای تعریف شده در مادهء پنجاه و چهارم قانون اساسی[2] و مادههای 23 و 24 قانون صحت عامه[3] در رابطه بهحمایت کودک و مادر، مقررهی تغذیه با شیر مادر تهیه و اینک بعد از توشیح رئیس جمهور کشور عملا بهعنوان یک سند قانونی، قابل تطبیق بوده و نافذ است.

تغذیه نوزاد با شیر مادر در اسلام نیز تأکید شده است. آیه 133 سوره بقره مشخصا به این مورد اشاره داشته و یک دوره دوسالهی تغذیه با شیر مادر را برای نوزدان، توصیه میکند.

این موضوع، بهخصوص وضعیت تغذیه با شیر مادر در کشور، بحثی است که در این گزارش در مصاحبه با خانم دوکتور نادره حیات؛ معین وزارت صحت عامه به تحلیل گرفته شده است.

معین وزارت صحت عامه سخنانش را از اینجا شروع میکند:

«نقش تغذیه را در تأمین سلامتی و صحت، همه میدانیم. و میدانیم که تغذیه در سلامتی انسان بهخصوص در رابطه با نوزادان از حساسیت و اهمیت خاصی برخوردار است. تغذیه خالص باشیر مادر بهخصوص در شش ماه اول بعد از تولد نوزاد، از اهمیت بسیار بالای برخوردار است.»

خانم نادره حیات ادامه میدهد:

«وزارت صحت عامه همه ساله از هفته اول ماه اکست که به عنوان هفتهی جهانی تغذیه باشیر مادر توسط سازمان ملل متحد، اعلان شده است، تجلیل نموده و برنامههای مشخص خودش را در این زمینه دارد. بهکمک این وزارت مقررهی تغذیه باشیر مادر تهیه شده و بعد از توشیح رئیس جمهور اینک عملا نافذ محسوب میگردد.»

خانم نادره حیات با اشاره به برنامههای حکومت افغانستان در رابطه به بلند بردن میزان آگاهی مردم نسبت به فایدههای تغذیه با شیر مادر، میافزاید:

«ما برنامههای مشخصی را در مورد بلند بردن سطح آگاهی مردم بهخصوص مادران در رابطه به فواید و اهمیت تغذیه باشیر مادر، طرح و اجرا کردهایم. اینک در وزارت صحت عامه سیستمی بهوجود آمده است که توسط یک ریاست جداگانه با عنوان "ریاست تغذی عامه" در تشکیلات وزارت صحت عامه رهبری میشود. این ریاست که بهصورت مشخص مسؤولیت بهبودی در وضعیت تعذیه عامه را بهعهده دارد، هر سه سال بعد، برنامههایش را تجدید نموده و مطابق با آخرین اطلاعات علمی در این زمینه بهروز میگرداند.

برنامهی تغذیهی شیرخواران، بخش مشخصی از این برنامههاست که اصول عملی آن بربنیاد آخرین اطلاعات و تحقیقات علمی در این زمینه تهیه و تدوین میگردد. در این اصول که مبتنی بر آن مقرره تغذیه با شیر مادر، تهیه گردیده است، دورههای تغذیه خالص با شیر مادر، تغذیه با مواد خوراکی متمم، مواد مغذی مثل منرالها و ویتامینها، همراه با راههای پیشگیری و درمان سوء تغذیه در کودکان، بهخصوص نوزادان، در نظر گرفته شده است.»

معین وزارت صحت عامه تأکید میکند:

«در مقرره تغذیه باشیر مادر تورید و توریع هرگونه غذای جایگزین برای شیر مادر در شش ماه اول بعد از تولد نوزاد، ممنوع قرار داده شده و مبتنی بر آن تبلیغات ازمواد جایگزین که میتواند به تغذیه  خالص نوزاد در شش ماه اول بعد از تولد، لطمه وارد کند غیر قانونی اعلان شده و جرم محسوب میگردد.»

معین وزارت صحت عامه در بررسی از وضعیت تغذیه باشیر مادر در کشور میگوید:

«تحقیقات و بررسیها در کشور، نشان میدهد که رقم زیادی از کودکان زیر پنج سال از سوء تغذیه، رنج میبرند. در این بررسی مشخص شده است که 54% کودکان به سوء تغذیه مزمن و 5 تا 7 درصد دیگر به سوء تغذیه حاد دچارند.

خانم نادره حیات عوامل این مشکل در کشور را اینگونه برمیشمارد:

«ناامنیها و فقر گسترده از مهمترین عامل این مشکل بهحساب میآید. در حالیکه مسایل مثل عدم آگاهی عامه از روشها، اصول و اهمیت تغذیه، بهخصوص تغذیه با شیرمادر و برخورد ثلیقهی مادران در مورد تغذیه نوزادان، نیز تأثیرات خودشان را دارند.»

وی ادامه میدهد:

«خوشبختانه در جامعهی ما با توجه به عدم موجودیت فرصتهای وسیع تغذیه با مواد جایگزین شیرمادر به دلایل مثل فقر و عدم توانایی اقتصادی خانوادهها، شکل زندگی که عمدتا روستایی است و عدم موجودیت باورهای که در بسیاری از کشورهای دیگر، مادران نمیخواهد مبنی بر آن، نوزدان خود را با شیر خودش تغذیه نمایند، درصد تغذیه با شیر مادر، بالا بوده و بیشتر مادران، نوزادانشان را با شیر خودش تغذیه میکنند.»

به باور خانم نادره حیات تنها یک ساعت تأخیر در برنامهی تغذیه نوزاد با شیر مادر، میتواند 30% میزان مرگ و میر در کودکان را بالا ببرد. او میگوید:

«تحقیقات علمی نشان میدهد که اگر تغذیه با شیر مادر بعد از تولد صورت گیرد 22% در مرگ و میر نوزدان و کودکان کاهش بهوجود میآید. تنها یک ساعت تأخیر در تغذیه نوزاد با شیر مادر مینواند میزان مرگ و میر را در نوزدان و کودکان 30% افزایش، دهد. به همین ترتیب تغذیه خالص با شیر مادر تا شش ماه اول بعد از تولد میتواند 13% مرگ و میر نوزادان و کودکان را کاهش دهد. تطبیق برنامهی تغذیه با غذای تکمیلی بعد از اتمام شش ماهگی میتواند 6% بیشتر مصئونیست بخشیده و میزان مرگ و میر نوزدان و کودکان را پایین آورد. که در مجموع میتوانیم بگوییم تغذیه خالص با شیر مادر در شش ماه اول تولد و تطبق برنامههای غذای کمکی (Micronutrient) بعد از شش ماهگی میتواند 19% از میزان مرگ و میر کودکان ونوزادان بکاهد.

معین وزارت صحت عامه میافزاید:

«تغذیه باشیر مادر بهترین راه برای رشد و نموی سالم نوزدان بوده و باعث جلوگیری از بیماریهای مثل کوری، کوتاهی قد، کمی وزن کودک، کندذهنی و امراض ناشی از سوء تغذیه در کودکان میگردد.»

خانم نادره حیات با برشماری فعالیت وزرات صحت عامه در این زمینه میگوید:

«در شش ماه گذشته 13127 کودک که مبتلا به سوء تغذیه بودند بعد از مراجعه به مراکز صحی ما تداوی شده اند. در کل کشور 47 مرکر تداوی بیماری سوءتغذیه شدید وجود دارد که مسؤولیت مشخص تداوی بیماران سوء تغذیه را دارند. تا کنون توانسته ایم در 13 ولایت کشور مرکزهای تداوی بیماران مبتلا به سوء تغذیه را ایجاد نماییم. در پیوند با این مرکزها، ما توانسته ایم تا به 5790 مادر حامله و شیر ده خدمات تأمین غذای کمکی فراهم کنیم.

در تمام دورههای تطبیق واکسن فلج کودک (پولیو) که بیشتر از هفت میلیون کودک را شامل میگردد، توزیع ویتامین اِ (Vitamin A) را داشته ایم.

با تلاش این وزارت و ادارات همکار مثل یونسیف هم اکنون در هفت سیلوی کشور آرد غنی شده تولید میگردد. این آورد تمام مواد لازم را با خود همراه دارد. تولید نمک آیودین دار که یکی از ضروریات جدی در دایره صحی مردم ما محسوب میگردد، کار دیگری در این زمینه است که خوشبختانه امروز 27 شرکت تولیدی نمک در سطح کشور، نمک آیودین دار تولید میکنند.»

خانم نادره حیات ادامه میدهد:

«تلبیغات در جهت ترویج تغذیه با شیر مادر و بلند بردن آگاهی مردم نسبت به این موضوع در سطح بسیار کستردهی انجام میشود.

برنامههای خاصی در مورد بلند بردن تواناییها و اطلاعات کارمندان سحی در این زمینه ایجاد و تطبیق گردیده است. شفاخانههای دوستدار کودک که خدمات صحی مشخص برای مادر و کودک ارایه میکنند، ایجاد شده و تقویت میگردد.

هم اکنون بیشتر از 21 هزار نفر که 50% آنها را زنان و دختران تشکیل میدهند بهعنوان کارمندان وزارت صحت عامه که بههدف بلند بردن آگاهی خانوادهها، به خصوص مادران، از اهمیت شیر مادر و تغذیه درست نوزاد و کودک، تبلیغ میکنند، در سطح اجتماع، فعالیت دارند. این کارمندان وظیفه دارند تا تمام موارد ابتلا به سوء تغذیه را به ما گزارش داده و خانوادههای این بیماران را تشویق به مراجعه به مرکز ارایه خدمات صحی کرده و رهنمایی کنند.

علاوه بر این، وزارت صحت عامه تلاش دارد تا برنامه ملی را ایجاد کند که در آن تمام وزارتخانههای دولت در دایرهی مسؤولیتهای تعیین شدهی خودشان، موسسات ملل متحد و تمام ادارههای حمایت کنندهی مالی بخش صحت در افغانستان، تلاش مشخصی را در جهت ایجاد فرصتهای تغذیه سالم در سطح جامعه، آغاز نمایند.

معین وزارت صحت عامه با تمرکز بر اهمیت تغذیه با شیر مادر، پیام این وزارتخانه را برای مردم کشور، در پنج مورد عنوان میکند:

«1- ما دوست داریم تا تمام مادران کشور، بدانند که تغذیه نوزاد در اولین ساعت بعد از تولد، اهمیت بسیار زیادی داشته و میتواند 19% از میزان مرگ و میر نوزدان و کودکان کاهش دهد.

2- باید بدانیم که که شیر مادر بهترین تحفهی خداوند برای کودک است.

3-  شیر مادر کلید ذکاوت کودکان است

4- شیر مادر دارای موادی است که بر علاوهی تغذیه، کودکان را از بیماریها، وقایه میکند

5- ما باید بدانیم که تغذیه کودکان بهخصوص نوزادان با شیرچوشک، میتواند باعث بیماری یا مرگ آنها گردد.»

خانم نادره حیات اقدامات لازم برای بهبود وضعیت تغذیه باشیر مادر را در ده قدم ذیر برمیشمارد:

«ده قدم موفقانهی تغذیه با شیر مادر در یک شفاخانه دوستدار کودک:

1-                 داشتن پالیسی یا مقررهی رسمی در قسمت تغذیه با شیر مادر که برای تمام پرسونل صحی ابلاغ گردد تا همه روزه بهصورت دقیق در جریان کار روز مره از آن استفاده نمایند.

2-                 تربیهی تمام کارمندان صحی با مهارتهای ضروری، برای تطبیق این مقرره.

3-                 آگاهیدادن به مادران حامله در مورد فواید تغذیه با شیر مادر.

4-                 کمک به مادران برای آغاز هرچه زود تر تغذیه با شیر مادر در 20 تا 30 دقیقه بعد از ولادت.

5-                 برای مادران آموزش داده شده و فهمانده شود که چطور تغذیه با شیر خود را ادامه دهند حتا در صورتکه از کودکشان بهصورت موقت جدا باشند.

6-                 از دادن آب و نوشیدنیهای دیگر بهجز از شیر مادر، جلوگیری گردد صرف در حالتهایکه از نظر داکتر جواز داده شود.

7-                 تمرین یکجا بودن با مادر در یک اطاق تقویه شده (اطاق پاک و عاری از عوامل بیماریهای ساری) و باید اجازه داده شود تا کودک و مادر درجریان تمام 24 ساعت با هم یکجا باشند.

8-                 تغذیه به تقاضای کودک ادامه داده شود نه به اساس تقسیم اوقات.

9-                 از دادن چوشک و شیر چوشک برای شیر خواران جلو گیری شود.

10-            تأسیس گروبهای تقویتی تغذیه باشیر مادر و رجعت دادن مادران شیر ده به آنها هرچه زود تر بعد از رخصت شدن مادران از شفاخانه یا کلینیک.»

[1]  روزنامه اعتماد شماره 1466 (23/5/86)

[2]  خانواده رکن اساسی جامعه را تشکيل می دهد و مورد حمايت دولت قرار دارد.

دولت به منظور تأمين سلامت جسمی و روحی خانواده, بالاخص طفل و مادر, تر بيت اطفال و برای از بين بردن رسوم مغاير با احکام دين مقدس اسلام تدابير لازم اتخاذ می کند.

[3]  وزارت صحت عامه جهت جمایهی صحت طفل و مادر مکلف به اتخاذ تدابیر ذیل میباشد:

1-       ایجاد مؤسسات خدمات صحی، مراکز حمایهی طفل و مادر و زایشگاهها.

2-       اجرای معاینات زنان حامله، و عرضهی کمکهای اولیه طبی.

3-       اجرای معاینات دورهای طبی اطفال نوزاد، تاسن یک سالگی.

4-       رهنمای خانواده و اتخاذ سایر تدابیر وقایوی و معالجوی در مورد حمایت طفل  و مادر از طریق مسؤولان مؤسسات صحی.

(ماده 23 قانون صحت عامه)

1-       وزارت صحت عامه جهت حفظ و سلامت و تقویهی بنیهی جسمی و روانی اطفال شرایط لازم را در پرورشگاهها و مکاتب تأمین مینماید.

2-       حجم درس ، کار و نظام درسی اطفال و نوجوانان از طرف وزارت معارف با موافقهی وزارت صحت عامه تثبیت میگردد.

3-       تقسیم اوقات معاینات و مراقبتهای صحی اطفال شیرخوار، شامل پرورشگاهها، مکاتب و کودکستانها توسط وزارت صحت عامه با تشریک مساعی وزارت معارف و سایر ادارات دیربط، ترتیب میگردد.

(ماده 24 قانون صحت عامه)